හිස් කබල තුළ ඇටමිදුළුවලට ආශ්‍රිතව මෙම ව්‍යුහය පිහිටන බව, ඒ සම්බන්ධයෙන් පර්යේෂණ සිදු කළ ඇමෙරිකාවේ, වොෂිංටන් විශ්වවිද්‍යාල වෛද්‍ය පීඨයේ විද්‍යාඥයෝ පවසති. මෙය සුවිශේෂ කාර්යයක් ඉටු කරන ප්‍රතිශක්තිකරණ ව්‍යුහයක් යැයි විද්‍යාඥයන් විසින් හදුනා ගනු ලැබ ඇත. මෙම පර්යේෂණයේ ප්‍රතිඵල, ප්‍රකට ‘නේචර්’ විද්‍යා සඟරාවේ සවිස්තරව පළ වී ඇත. විද්‍යාඥයන්ට මුලින්ම මෙම ව්‍යුහය ගැන හෝඩුවාවක් ඇති වූයේ මිනිස් හිස් කබල කපා පරීක්ෂා කරද්දී නම් නොවෙයි. 

වෛද්‍ය විද්‍යාවට අනුව මෙය BPPV (Benign Paroxysmal Positional Vertigo) ය. මෙය හිසේ ඉරියව් වෙනස් වීමත් සමඟ හදිසියේ හටගන්නා, ජීවිතයට හානිකර නොවන තාවකාලික කැරකිල්ලකි. ශ්‍රවණයට පමණක් නොවෙයි, අපගේ කණ, ශරීරයේ සමබරතාවය පවත්වා ගැනීමටද ප්‍රධාන වශයෙන් දායක වෙයි. 

2017-2018 සිට, ඡන්ද විමසීමේ ක්‍රමවේදයට කරන ලද වෙනස්කම්, සීමා නීර්ණය කිරීමේ ගැටලු, ව්‍යවස්ථාපිත සංශෝධන සහ ඊට අදාළ පරිපාලනමය බාධා හේතුවෙන් මැතිවරණ දිගින් දිගටම කල් දැමිණි. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස, පළාත් සභා කිහිපයක්ම දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ මහජන නියෝජිතයන්ගෙන් තොරව පවත්වාගෙන ගිය අතර, ඒවායේ කටයුතු සඳහා තේරී පත්වුණු මන්ත්‍රීවරුන් වෙනුවට, ආණ්ඩුකාරවරුන් සහ රාජ්‍ය නිලධාරීන් විසින් ඉටු කරනු ලැබීය. 

මෙලෙස දීර්ඝ කාලයක් මහජන නියෝජිතයන්ගෙන් සමන්විත පළාත් පාලන තන්ත්‍රයක් නොමැති වීම, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී බලය විමධ්‍යගත කිරීමට සහ පළාත් පාලනය සඳහා වන ජනතා සහභාගීත්වයට එල්ල වූ බාධාවක් ලෙස සිවිල් සංවිධාන, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා විශාරදයන් සහ විපක්ෂයේ දේශපාලන කණ්ඩායම් විවේචනය කර ඇත. මෙම ගැටලුවේ වැදගත් කරුණ වන්නේ, මෙම ප්‍රමාදයේ වගකීම එකම දේශපාලන පක්ෂයකට හෝ ආණ්ඩුවකට පමණක් පැවරිය නොහැකි වීමය. 

විවිධ දේශපාලන කණ්ඩායම් නියෝජනය කළ බලයට පත් ආණ්ඩු, ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාමය, නීතිමය හෝ ප්‍රායෝගික බාධා හේතු ලෙස දක්වමින් පළාත් සභා මැතිවරණ කල් දැමීය. කෙසේ වෙතත්, මෙම කල්දැමීම පිටුපස දේශපාලන වාසි තකා ගත් තීරණ සහ මැතිවරණ පරාජයන් පිළිබඳ ඇති වූ බිය බලපෑ බවට චෝදනා එල්ල විය. උපහාසාත්මක කරුණ නම්, ආණ්ඩුවේ සිටියදී මැතිවරණ කල්දැමීමට සහාය දුන් හෝ ඊට එකඟ වූ පක්ෂ, විපක්ෂයට පැමිණි පසු වහාම මැතිවරණ පවත්වන ලෙස ඉල්ලා සිටීමය. 

මෙයින් පෙනී යන්නේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී මූලධර්ම කෙරෙහි ඇති ගෞරවයට වඩා, දේශපාලන වාසි තකා ගන්නා තීරණ සඳහා ප්‍රමුඛතාව හිමිවන බවය. මැතිවර පැවැත්වීමට පෙර මැතිවරණ ප්‍රතිසංස්කරණ, නීතිමය සංශෝධන සහ පරිපාලනමය සූදානම අවශ්‍ය බව ආණ්ඩු විසින් තර්ක කරනු ලැබ ඇත. එවැනි කරුණුවල යම් සාධාරණත්වයක් තිබිය හැකි වුවද, මැතිවරණ දිගින් දිගට කල් දැමීම සාධාරණීකරණය කිරීමට ඒවා යොදාගත නොහැකි බව විවේචකයෝ තර්ක කරති. 

ක්‍රියාකාරී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක් තුළ, ජනතාව විසින් තම නියෝජිතයන්ට ලබා දී ඇති බලතල අලුත් කිරීම හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සිදුකරන ප්‍රධාන යාන්ත්‍රණය වන්නේ මැතිවරණයයි. දීර්ඝ කාලීන ප්‍රමාදවීම් මගින් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ආයතන දුර්වල වීමේ, මහජන විශ්වාසය පළුදු වීමේ සහ නීතියේ ආධිපත්‍යය කෙරෙහි ඇති ගෞරවය හීන වීමේ අවදානමක් පවතී. දේශපාලන වශයෙන් අවාසිදායක මොහොතක ඡන්දදායකයන්ට මුහුණ දීමට ඇති බිය දේශපාලන නායකයන් අතර නිතර දක්නට ලැබෙන තත්ත්වයකි. මැතිවරණ භීතිකාව ලෙස හැඳින්විය හැකි මෙම දේශපාලන නොසන්සුන්තාව ප්‍රසිද්ධියේ පිළිගන්නේ කලාතුරකින් වුව ද, ශ්‍රී ලංකාවේ දේශපාලන කරළිය තුළ එය වඩාත් පැහැදිලිව දැකගත හැකිය. 

භීතිකාවක් යනු සාමාන්‍යයෙන් මඟහැරීමේ හැසිරීම්වලට මග පාදන දැඩි අකමැත්තය. ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් නියම කර ඇති කාල සීමාවේ ඡන්දදායකයන්ට මුහුණ දීමට දේශපාලන බලධාරීන් දක්වන මැලිබව, එවැනි මඟහැරීමේ දේශපාලන ස්වරූපයක් ලෙස සාධාරණ ලෙස දැකිය හැකිය. ශ්‍රී ලංකාව අතීතයේදී ද මෙවැනිම ආන්දෝලනාත්මක සිදුවීම්වලට මුහුණ දුන්නේය. 

1998 දී චන්ද්‍රිකා බණ්ඩාරනායක කුමාරතුංග ජනාධිපතිනියගේ පාලන සමයේදී, රජය පළාත් සභා මැතිවරණය මගහැරීමට උත්සාහ කරන බවට චෝදනා එල්ල විය. සබරගමුව, උතුරු මැද, මධ්‍යම, ඌව සහ බස්නාහිර යන පළාත් සභා කිහිපයක ධුර කාලය එම වසරේ අවසන් විය. 

මැතිවරණ කොමසාරිස්වරයා මැතිවරණ ක්‍රියාවලිය ඉදිරියට ගෙන යමින් නාම යෝජනා භාරගෙන 1998 අගෝස්තු 28 වැනිදා ඡන්ද විමසීමේ දිනය ලෙස නියම කළේය. කෙසේ නමුත්, රජය හදිසි නීතිය ප්‍රකාශයට පත් කරමින් නියෝග මාලාවක් හඳුන්වා දුන් අතර, එහි ප්‍රතිඵලය වූයේ නියමිත මැතිවරණය අවලංගු වීමය. එදා රජයේ ක්‍රියාකලාපයට එරෙහිව ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය හමුවේ මූලික අයිතිවාසිකම් පෙත්සම් කිහිපයක් ගොනු කෙරිණි. 1999 ජනවාරි මාසයේ ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද තීන්දුව මගින් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය හදිසි නීතිය ප්‍රකාශයට පත් කිරීමේ සහ මැතිවරණය කල් දැමීමේ නීත්‍යානුකූලභාවය පරීක්ෂා කළේය. 

අගවිනිසුරු ජී.පී.එස්. ද සිල්වා සහ විනිසුරුවරුන්ගේ එකඟතාව සහිතව, මාක් ප්‍රනාන්දු විනිසුරුවරයා මැතිවරණ ක්‍රියාවලිය නිසි ලෙස ආරක්ෂා කිරීමට අපොහොසත් වීම විවේචනයට ලක් කළේය. පළාත් සභා මැතිවරණ පනත මගින් සභාව විසිරුවා හැරීමෙන් පසු කෙටි කාලයක් ඇතුළත මැතිවරණය පැවැත්වීම තහවුරු කිරීමට අපේක්ෂා කළ බවත්, මහජන ආරක්ෂක ආඥාපනත යටතේ මැතිවරණය අවලංගු කිරීම සාධාරණීකරණය කළ නොහැකි බවත් එම තීන්දුව මගින් අවධාරණය කෙරිණි. 

 තැපැල් ඡන්ද කටයුතු අත්හිටුවීම නීති විරෝධී, අත්තනෝමතික සහ යහපත් චේතනාවෙන් සිදු නොකළ එකක් බව මාක් ප්‍රනාන්දු විනිසුරුවරයා තවදුරටත් තීන්දු කළේය. නීතියට අනුව මැතිවරණ පැවැත්වීමට සහ අනවශ්‍ය බාධා කිරීම් හෝ ප්‍රමාදයන් වැළැක්වීම සඳහා 103 සහ 104 ව්‍යවස්ථාපිත වගන්ති යටතේ මැතිවරණ කොමසාරිස්වරයාට ස්වාධීනත්වය ලබා දී ඇති බව එහිදී අවධාරණය කෙරුණි.

හදිසි නීති රෙගුලාසි සම්බන්ධයෙන් මතභේද පැවතියද, නව මැතිවරණ දිනයක් තීරණය කිරීමේ බලය මෙන්ම වගකීම ද කොමසාරිස්වරයා සතුව තිබුණි. වර්තමාන තත්ත්වය ද මෙවැනිම දේශපාලන අර්බුදයක් පිළිඹිඹු කරයි.